PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO
PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

PROJECT SUPPORTED BY GRANT FROM SWITZERLAND THROUGH
THE SWISS CONTRIBUTION TO THE ENLARGED EUROPEAN UNION
Do druku

Co to jest zachowek, komu i na jakich zasadach przysługuje?

2011-08-26

W polskim prawie spadkowym dopuszczalne jest, co do zasady, rozporządzenie całym swoim majątkiem spadkowym. Dla ochrony osób najbliższych zmarłego, które niejednokrotnie przyczyniają się do powstania i pomnażania jego majątku, konieczne było stworzenie instytucji gwarantującej przynajmniej częściowe uzyskanie korzyści ze spadku zmarłego. Rolę taką spełniać ma zachowek.

 

Zachowek to przysługująca wskazanemu w ustawie kręgowi osób korzyść ze spadku zmarłego, jaką otrzymają oni bez względu na wolę spadkodawcy. Ma on zapobiegać pokrzywdzeniu osób najbliższych zmarłemu, który przez rozdysponowanie majątku pomiędzy osoby trzecie nie pozostawił im nawet części swojego dobytku.

 

Przepisy nie wymieniają enumeratywnie osób uprawnionych do zachowku, wskazując jedynie rodzaj więzi łączącej spadkodawcę z potencjalnymi spadkobiercami oraz sposób ustalania kręgu uprawnionych. Uprawnionymi do zachowku są:
• zstępni (czyli dzieci, również przysposobione, wnuki, prawnuki),
• małżonek oraz
• rodzice spadkodawcy (nie tylko biologiczni, ale również adopcyjni), 
  jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.

 

Niezbędne jest każdorazowe zbadanie, czy w danej sytuacji określone osoby powołane zostałyby do spadku, gdyż nie ma możliwości, aby wszyscy powyżej wymienieni mogli jednocześnie stać się spadkobiercami. W pierwszej kolejności do spadku powoływani są bowiem z ustawy małżonek oraz dzieci (ewentualnie wnuki bądź prawnuki) spadkodawcy. Dopiero w następnej kolejności, jeżeli spadkodawca nie posiada zstępnych, do spadku powoływani sią jego rodzice; oni też stają się spadkobiercami ustawowymi, jeżeli spadkodawca nie posiada ani współmałżonka, ani zstępnych. Przy ustalaniu kręgu uprawnionych należy brać pod uwagę okoliczności, w których ustawa każe traktować poszczególne osoby tak, jakby nie dożyły otwarcia spadku. Są to sytuacje, w których spadkobierca:
• został uznany za niegodnego,
• został wydziedziczony (czyli pozbawiony prawa do zachowku); w tym wypadku jednak w miejsce wydziedziczonego mogą wchodzić jego zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), bowiem skutki wydziedziczenia dotykają wyłącznie osobę wydziedziczonego,
• zrzekł się spadku (albo spadku zrzekł się jego wstępny, w następstwie czego zrzeczeniem objęty został również dalszy zstępny spadkobierca),
• odrzucił spadek,
• pozostawał ze spadkodawcą w separacji,
• rozwiódł się ze spadkodawcą,
• został wyłączony z dziedziczenia na mocy orzeczenia sądu, który uznał za zasadny złożony przez spadkodawcę przed śmiercią wniosek o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy małżonka-spadkobiercy.

 

Co istotne, wyłączony od dziedziczenia testamentem negatywnym spadkobierca nie dziedziczy po spadkodawcy, testament taki nie pozbawia go jednak prawa do zachowku. Do pozbawienia zachowku konieczne jest bowiem wydziedziczenie, które może być dokonane w ściśle określonych przez przepisy przypadkach, to znaczy gdy uprawniony do zachowku:
• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuszcza się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

 

W celu określenia wysokości zachowku konieczne jest ustalenie wartości udziału, jaki przypadałby uprawnionemu w przypadku dziedziczenia ustawowego (jeżeli spadkobiercami ustawowymi byliby małżonek i dwoje dzieci, wówczas każdy z nich otrzymałby po 1/3 spadku; w przypadku małżonka i dwójki rodziców spadkodawcy stosunek udziałów w spadku wynosiłby odpowiednio: ½, ¼, ¼). Co prawda przy ustalaniu kręgu uprawnionych do zachowku nie bierze się pod uwagę osób, które ustawa każe traktować jakby nie dożyły otwarcia spadku, jednak inne reguły obowiązują przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku. W tym bowiem wypadku należy brać pod uwagę spadkobierców niegodnych i tych, którzy odrzucili spadek; nie uwzględnia się natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia lub zostali wydziedziczeni.

 

Ustalając wysokość zachowku należy brać pod uwagę czystą wartość spadku (czyli różnicę pomiędzy wysokością aktywów wchodzących w skład spadku a wysokością długów spadkowych). Dokonując obliczeń, w składzie spadku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, dolicza się natomiast do aktywów dokonane przez spadkodawcę darowizny oraz zapisy windykacyjne*.

 

W składzie spadku nie uwzględnia się darowizn:
• drobnych, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach,
• uczynionych przed więcej niż dziesięciu laty licząc wstecz od otwarcia spadku,
• uczynionych na rzecz osób niebędących spadkobiercami,
• uczynionych na rzecz osób uprawnionych do zachowku  darowiznę taką zalicza się na poczet należnego takiemu uprawnionemu zachowku; jeżeli uprawnionym jest dalszy zstępny spadkodawcy (np. dziecko, wnuk syna lub córki), również jemu zalicza się na poczet zachowku uczynioną na rzecz jego rodzica darowiznę,
• uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, chyba że darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego - zasada ta obowiązuje wyłącznie przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu,
• uczynionych przed zawarciem małżeństwa - zasada ta znajduje zastosowanie wyłącznie przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi.

 

Jeżeli spadkodawca uczynił darowiznę na rzecz uprawnionego do zachowku i jego małżonka z zastrzeżeniem, że przedmiot darowizny wejdzie do majątku wspólnego obdarowanych, wówczas na należny uprawnionemu zachowek zalicza się wartość połowy przedmiotu darowizny.

 

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

 

Również dokonany przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zapis windykacyjny należy zaliczyć na poczet należnego mu zachowku; podobnie rzecz się ma, gdy uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy (np. dziecko, wnuk syna lub córki) - również jemu zalicza się na poczet zachowku uczyniony na rzecz jego rodzica zapis windykacyjny.
W przypadku ustalania zapisu windykacyjnego pod uwagę bierze się stan z chwili otwarcia spadku, zaś ceny z chwili ustalenia zachowku.
 

 
W przypadku uprawnionego do zachowku zstępnego spadkodawcy (czyli dziecka, wnuka, prawnuka) na poczet należnego mu zachowku zalicza się poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, pod warunkiem jednak, że koszty te przekraczają przyjętą w danym środowisku przeciętną miarę.

 

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego. Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni, wówczas wysokość należnego zachowku wynosi 2/3 udziału.

 

Forma zachowku może być różna. Spadkodawca może jeszcze za życia zadecydować o dokonaniu na rzecz uprawnionego darowizny; może również powołać taką osobę do spadku lub też uczynić na jej rzecz zapis. Jeżeli tego nie uczyni, uprawniony do zachowku będzie miał przeciwko spadkobiercy (lub ewentualnie przeciw osobie, na rzecz której uczyniony został zapis windykacyjny) roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia w całości (jeżeli uprawniony do zachowku nie otrzymał ze spadku żadnej korzyści) lub uzupełnienia brakującej części zachowku (w przypadku, gdy uprawniony do zachowku otrzymał jakąś część spadku w naturze). Jeżeli do spadku powołanych zostało kilka osób, a jedna z nich będąc w danej sytuacji uprawnioną do zachowku, nie otrzymała należnego zachowku wcale lub w odpowiedniej wysokości, ma roszczenie względem pozostałych współspadkobierców o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

 

Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku sam jest również uprawnionym, jego odpowiedzialność ogranicza się do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

 

Jeżeli uprawniony nie będzie mógł otrzymać zachowku od wskazanych powyżej podmiotów, w następnej kolejności żądanie swe będzie mógł skierować do osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku; istotne znaczenie ma w tym wypadku kolejność obdarowywania, gdyż w pierwszej kolejności uprawniony do zachowku kieruje żądanie do najpóźniej obdarowanego. Jeżeli nie uzyska od niego stosownej sumy, będzie mógł kierować żądanie do kolejnego obdarowanego. Co ważne, obdarowany jest zobowiązany do zapłaty odpowiedniej sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku, jednak wyłącznie w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawnionym do zachowku, ponosi odpowiedzialność wobec innych do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Obdarowany może zwolnić się z obowiązku zapłaty odpowiedniej sumy przez wydanie przedmiotu darowizny.

 

Co istotne, w sytuacji gdy uprawniony do zachowku został powołany do dziedziczenia (czy to z ustawy, czy też na mocy testamentu) albo też uczyniono na jego rzecz zapis, nie może on odrzucić spadku lub zapisu i domagać się wypłaty zachowku w pieniądzu. Co więcej, jest on związany wybranym przez spadkodawcę sposobem zaspokojenia zachowku.

 

Istotny jest również moment, od którego osoba uprawniona może domagać się wypłaty zachowku. Roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą określenia przez sąd jego wysokości. Od tego też momentu możliwe jest naliczanie odsetek za opóźnienie.

 

Roszczenia osoby uprawnionej do zachowku przedawniają się z upływem trzech lat od dnia ogłoszenia testamentu (chyba że uprawniony do zachowku zgłosi zarzut nieważności testamentu - wówczas bieg przedawnienia zostaje przerwany). Z kolei roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem trzech lat od otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy).

 

Dochód uzyskany na skutek zrealizowania przez uprawnionego prawa do zachowku podlega podatkowi od spadków i darowizn, nie zaś podatkowi dochodowemu od osób fizycznych.

 

*Artykuł uwzględnia zmiany w zakresie prawa spadkowego związane z wprowadzeniem do kodeksu cywilnego zapisu windykacyjnego, które wejdą w życie w dniu 23 października 2011 r.

 

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.
  

Powrót


Bliżej ObywatelaBiuletynCiekawe artykułyGaleriaPokój prasowy

Newsletter

Zapisz się do naszego Newslettera

Sonda

Czy jest Pan/Pani zadowolony/a z udzielonej porady w Centrum?




Statystyka

Bochnia
Liczba osób:331
Liczba porad i informacji:732

Brzesko
Liczba osób:301
Liczba porad i informacji:620

Kocmyrzów Luborzyca
Liczba osób:124
Liczba porad i informacji:215

Kraków
Liczba osób:1090
Liczba porad i informacji:2329

Niepołomice
Liczba osób:194
Liczba porad i informacji:286

Nowy Targ
Liczba osób:549
Liczba porad i informacji:1015

www.programszwajcarski.gov.pl
www.swiss-contribution.admin.ch/poland/

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego